De geschiedenis
De hugenoten en de kerk op de Gendarmenmarkt
Hoe een edict uit 1685 Franse protestantse vluchtelingen naar Brandenburg-Pruisen bracht, en hoe zij een kerk bouwden waarvan de koepeltoren nu het decor vormt voor een concert.
Boek het concert ↗Kort antwoord
De kerk op de Gendarmenmarkt bestaat dankzij een beslissing uit 1685. Toen Lodewijk XIV het Edict van Nantes herriep, vaardigde de keurvorst van Brandenburg op 29 oktober 1685 het Edict van Potsdam uit, waarmee hij Franse protestanten uitnodigde zich in zijn landen te vestigen. De Franse kerk werd voor hun Berlijnse gemeenschap gebouwd tussen 1701 en 1705. De koepeltoren kwam later, in 1785.
Twee edicten in 1685
Volgens de Engelstalige Wikipedia vaardigde Lodewijk XIV in 1685 het Edict van Fontainebleau uit, waarbij hij het Edict van Nantes herriep en het protestantisme onwettig verklaarde. Hugenoten, Franse calvinisten, vertrokken in groten getale naar protestantse landen. De Grote Keurvorst van Brandenburg reageerde snel. Het artikel over het Edict van Potsdam vermeldt dat Frederik Willem, keurvorst van Brandenburg en hertog van Pruisen, het op 29 oktober 1685 in Potsdam uitvaardigde, en de combinatie van beide edicten vormt het uitgangspunt van alles hieronder.
Wat het Edict van Potsdam bood
Volgens hetzelfde artikel mochten de vluchtelingen zelf kiezen waar zij zich vestigden, waren zij vrijgesteld van douanerechten op de goederen die zij meebrachten en kregen zij huisvesting in verlaten panden, met bouwmaterialen kosteloos geleverd. Hun werd een vrijstelling van onroerendgoedbelasting voor zes jaar geboden, evenals vrij erfelijk landbouwgrond in sommige gebieden, volledige juridische en burgerlijke gelijkheid, en toestemming om kerkdiensten in het Frans te houden en eigen scholen te runnen. Het artikel noemt het aantal dat zich in reactie daarop in Brandenburg-Pruisen vestigde op ongeveer 20.000. Voor Berlijn alleen wordt geen cijfer gegeven.
Een gemeenschap groot genoeg om een kerk nodig te hebben
Het artikel over de Franse Kathedraal op de Engelse Wikipedia zegt dat de hugenoten destijds ongeveer 25 procent van de stadsbevolking uitmaakten toen de kerk werd gebouwd. Of dat precieze aandeel voor elk jaar in die periode geldt, is een kwestie voor historici, maar het effect is duidelijk: een Franstalige calvinistische gemeente had een plek nodig om in haar eigen taal te kunnen samenkomen, en het edict had haar die beloofd.
De bouw van de kerk
Louis Cayart en Abraham Quesnay bouwden de eerste delen tussen 1701 en 1705, waarbij de infobox 1 maart 1705 als voltooiingsdatum vermeldt. Het artikel zegt dat de kerk gemodelleerd was naar de verwoeste hugenotentempel in Charenton-Saint-Maurice in Frankrijk. De formele naam is de Franse Kerk van Friedrichstadt, en de gemeente was calvinistisch en van hugenootse oorsprong. In 1817 sloot zij zich aan bij de Evangelische Kerk in Pruisen, maar behield haar calvinistische denominatie, en het gebouw is sinds de wederopbouw in 1981 verenigd protestants.
De koepel, toegevoegd in 1785
Het deel dat de kerk haar bijnaam gaf, kwam veel later. Wikipedia zegt dat Carl von Gontard de kerk verbouwde en in 1785 de koepeltoren toevoegde, op aandringen van Frederik de Grote, die het Gendarmenmarkt wilde verfraaien. Hetzelfde artikel merkt op dat de toren technisch gezien losstaat van de kerk en andere eigenaren heeft. Het woord Dom in de gangbare naam komt van dôme, niet van een bisschopszetel, en daarom is het gebouw geen kathedraal, ondanks wat de Engelse naam suggereert.
Oorlog, wederopbouw en hedendaags gebruik
De Engelse Wikipedia zegt dat de kerk zwaar beschadigd raakte in de Tweede Wereldoorlog en tussen 1977 en 1981 werd herbouwd door Manfred Prasser, Roland Steiger en Uwe Karl. De koepeltoren huisvest het Berliner Hugenottenmuseum en heeft een openbaar uitkijkplatform, aldus hetzelfde artikel, al veranderen de openingstijden en worden die hier niet vermeld. De kerk zelf, nu een protestantse plaats van aanbidding, organiseert ook concerten, en daar komt de avond van 65 minuten op de boekingspagina vandaan.
Wat dit betekent voor het concert
De muziek staat op zichzelf, zonder enige van deze achtergrond. Maar een hugenotenkerk uit het begin van de 1700s, na oorlogsschade herbouwd, geeft de avond een diepgang die een moderne zaal niet kan bieden. Wil je meer, dan staan de toren en het museum van de Franse Kathedraal los van het concert en kun je die het beste op hun eigen pagina's bekijken. Alles op deze pagina komt uit de artikelen van Wikipedia, dus raadpleeg de website van een kerk of museum voor actuele openingstijden voordat je erop plant.
Veelgestelde vragen
Is de kerk nog steeds hugenoots?
Volgens de Engelse Wikipedia is zij sinds haar reconstructie in 1981 Verenigd Protestants.
Maakt de toren deel uit van het concert?
Nee. De boekingspagina beschrijft alleen het concert, en de toren en het museum staan daar los van.
Wanneer werd de kerk gebouwd?
Tussen 1701 en 1705, zegt Wikipedia; de koepeltoren volgde in 1785.
Bronnen